Żyzność gleby definiowana jest jako zdolność do zaspokajania potrzeb życiowych roślin. Samo pojęcie jest niewymierne i nie można go wyrazić jednostką miary.
W pewnym uproszczeniu można powiedzieć, że miarą żyzności danej gleby jest jej produktywność wyrażana poprzez wielkość i jakość uzyskiwanego plonu.
Żyzność gleby nie jest cechą stałą. Zmienia się pod wpływem sposobu gospodarowania, warunków pogodowych oraz intensywności uprawy. Odpowiednio prowadzone działania mogą stopniowo poprawiać jej parametry, natomiast wieloletnie zaniedbania prowadzą do pogorszenia struktury gleby, spadku zawartości próchnicy oraz obniżenia potencjału plonowania.
Wiele osób przez żyzność rozumie wyłącznie zawartość składników pokarmowych w glebie. Nie oddaje to jednak złożoności zagadnienia, ponieważ często pomimo intensywnego nawożenia nie uzyskujemy satysfakcjonującego plonu.
Na żyzność gleby wpływa wiele wzajemnie powiązanych czynników. Nawet gleba zasobna w składniki pokarmowe może nie zapewniać wysokich plonów, jeśli posiada niekorzystną strukturę, ograniczoną aktywność mikroorganizmów lub niewłaściwe stosunki wodno-powietrzne. Dlatego ocenę żyzności zawsze należy prowadzić kompleksowo.
Aby utrzymać, a najlepiej zwiększać żyzność gleby, trzeba o nią odpowiednio zadbać. Pozwoli to uniknąć degradacji środowiska glebowego z korzyścią dla rolnika.
Poprawa żyzności gleby może nastąpić jedynie w wyniku długotrwałych procesów, których efekty są widoczne dopiero w kolejnych sezonach wegetacyjnych. Wymaga to spojrzenia na zagadnienie uprawy gleby nie tylko przez pryzmat ekonomiczny bieżącego roku.
Żyzność gleby bezpośrednio wpływa na wielkość i jakość plonów, a w konsekwencji przekłada się na efekt ekonomiczny produkcji rolnej.
Pomimo postępu w wielu dziedzinach rolnictwa i ogrodnictwa nadal niejednokrotnie obserwujemy spadki żyzności gleby spowodowane różnymi czynnikami.
Większość z nich w dużym stopniu zależy od rolnika, ale na pozostałe, takie jak susze czy nadmierne opady deszczu, wpływ mamy ograniczony, choć możemy przynajmniej częściowo regulować gospodarkę wodną w glebie.
Jednym z bardzo ważnych czynników zapewniających prawidłowy rozwój i plonowanie roślin, a jednocześnie decydujących o żyzności i zdrowiu gleby, jest zawartość materii organicznej w glebie, a szczególnie próchnicy. W związku z tym należy dążyć do zrównoważonego gospodarowania materią organiczną.
Próchnica pełni funkcję naturalnego magazynu wody i składników pokarmowych. Poprawia strukturę gleby, zwiększa jej pojemność sorpcyjną oraz stwarza korzystne warunki do rozwoju pożytecznych mikroorganizmów. Dzięki temu rośliny lepiej wykorzystują dostępne składniki pokarmowe, są bardziej odporne na okresowe niedobory wody, a gleba dłużej zachowuje swoją produktywność.
Bardzo ważna jest również prawidłowa agrotechnika, a szczególnie terminowość i poprawność wykonania zabiegów. Błędy w tym zakresie prowadzą do pojawiania się różnych chorób. Tylko zdrowa gleba będzie miała wysoką żyzność i produktywność. Opis najczęściej spotykanych chorób gleby zamieszczono w rozdziale III.
Od pewnego czasu ochrona gleby stała się obowiązkiem prawnym rolników i dotyczy wszystkich gospodarstw posiadających grunty rolne. Wymogi stawiane rolnikom zobowiązują m.in. do przeciwdziałania erozji gleby, ograniczenia degradacji substancji organicznej przez stosowanie odpowiednich środków, spełnienia norm gospodarowania ścierniskiem, zmianowania upraw oraz utrzymania struktury gleby.
Dbanie o żyzność gleby należy traktować jako długoterminową inwestycję. Regularne dostarczanie materii organicznej, właściwe zmianowanie, odpowiednia agrotechnika oraz wspieranie aktywności biologicznej gleby pozwalają utrzymać jej wysoką produktywność przez wiele lat. Zdrowa i żyzna gleba to fundament stabilnych, wysokich plonów oraz większej odporności gospodarstwa na zmienne warunki pogodowe.
